Od Bogurodzicy do Mazurka Dąbrowskiego – rola oraz znaczenie pieśni patriotycznych i hymnicznych w historii narodu polskiego.

W związku z dziewięćdziesiątą rocznicą uznania Mazurka Dąbrowskiego za oficjalny hymn Rzeczypospolitej Polskiej grupa uczniów z klasy 3LG pod opieką mgr Andrzeja Ciaptacza opracowała projekt edukacyjny skierowany do uczniów Zespołu Szkół Techniczno – Ekonomicznych w Skawinie oraz całej społeczności lokalnej, w którym próbuje odpowiedzieć na szereg pytań związanych z rolą oraz znaczeniem pieśni patriotycznych w burzliwych dziejach naszego narodu: Kiedy i w jakich okolicznościach powstały? Kto napisał słowa, a kto skomponował muzykę? Kiedy były śpiewane? Jakie było ich przesłanie? Dlaczego tak chętnie były śpiewane i nadal są atrakcyjnym repertuarem? Czy młodzież zna pieśni naszych przodków? Jakie jest znaczenie tych pieśni dla nas – żyjących współcześnie.

Najstarszą polską pieśnią patriotyczną jest Bogurodzica, śpiewana przez rycerzy polskich przed bitwami. Z tego okresu pochodzi także pieśń Gaude Mater Polonia , którą śpiewało rycerstwo polskie po zwycięskich bitwach. W okresie XVI i XVII wieku rangi pieśni narodowej nie uzyskała żadna z pieśni żołnierskich. W dobie oświecenia popularna była pieśń Hymn do miłości Ojczyzny. W 1797 powstała Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, znana pod tytułem Mazurek Dąbrowskiego. W okresie rozbiorów równocześnie rolę taką pełniło kilka pieśni. W Królestwie Polskim w 1816 oficjalną pieśnią ogłoszono Pieśń narodową za pomyślność króla (pełny tytuł: Hymn na rocznicę ogłoszenia Królestwa Polskiego z woli Naczelnego Wodza Wojsku Polskiemu do śpiewania podany), powstałą na cześć króla Aleksandra I. W latach 1817–1819 do pieśni tej dołączone zostały dwie zwrotki, zmieniono również refren, w którym śpiewano: Naszą Ojczyznę racz nam zwrócić, Panie oraz wprowadzono melodię pieśni religijnej Bądź pozdrowiona, panienko Maryjo. Pieśń ta, znana pod tytułem Boże, coś Polskę, określana Marsylianką roku 1863 była, po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 obok Mazurka Dąbrowskiego, poważną kandydatką do roli hymnu narodowego. Uważana za pieśń powstania listopadowego  WarszawiankaLa Varsovienne napisana w Paryżu po francusku przez Casimira François Delavigne, przełożona przez Karola Sienkiewicza, z muzyką Karola Kurpińskiego do dnia dzisiejszego towarzyszy wojskowym paradom. Z tego okresu pochodzą również dwie pieśni: Witaj, majowa jutrzenko poświęcona Konstytucji 3 Maja i Polonez Kościuszki. W XIX wieku pojawiają się pieśni socjalistyczne i proletariackie. Pieśń Gdy naród do boju została opublikowana po raz pierwszy w 1848 roku, a zyskała popularność w środowisku ludowców i socjalistów. Rolę hymnu bojowego polskiego proletariatu pełniła od 1882 roku pieśń pt. Czerwony Sztandar . Pod koniec XIX wieku popularna była również pieśń żałobna Kornela Ujejskiego Z dymem pożarów nawiązująca do powstania chłopskiego w 1846 roku. W czasie powstania wielkopolskiego 1918–1919, powstań śląskich 1919–1921, plebiscytów po I wojnie światowej oraz bezpośrednio po II wojnie światowej bardzo popularną pieśnią stała się Rota Marii Konopnickiej, która powstała w 1908 na znak protestu autorki przeciwko germanizacji ludności polskiej. Z czasów pierwszej wojny światowej pochodzi pieśń patriotyczna polskich legionów – Pierwsza Brygada. Pieśnią hymniczną jest również hymn harcerski Wszystko, co nasze przyjęty w 1918 roku. W okresie II wojny światowej  hymnem związanym ze zdobyciem Monte Cassino w 1944 roku był utwór Czerwone maki na Monte Cassino. Po drugiej wojnie światowej władze komunistyczne rozważały zastąpienie Mazurka Dąbrowskiego socrealistyczną pieśnią hymniczną Ukochany kraj. W latach 80. XX w. rolę pieśni hymnicznej pełniła również pieśń Żeby Polska była Polską czy Mury Jacka Kaczmarskiego.

Po odzyskaniu niepodległości od 1918 do 1927 roku Polska nie miała oficjalnego hymnu narodowego. Śpiewano wówczas kilka pieśni narodowych, takich jak: Bogurodzica, Boże coś Polskę, Rota i Mazurek Dąbrowskiego, które traktowano jako nieoficjalne hymny narodowe.

Bogurodzica – najstarsza polska pieśń patriotyczna (XIII w.), śpiewana przez rycerzy polskich przed bitwą pod Grunwaldem w roku 1410, Dąbkami koło Nakła w roku 1431, Wiłkomierzem w roku 1435, Warną w roku 1444 i Chocimiem w roku 1621. Pieśń ta była hymnem dynastii Jagiellonów, a znaczenie hymnu utraciła w drugiej połowie XVI wieku. Jest najstarszą utrwaloną polską pieśnią religijną, jednocześnie jest to najstarszy zachowany polski tekst poetycki. Bogurodzica pełniła rolę hymnu państwowego, a także pieśni bojowej rycerstwa polskiego. Jak podaje Jan Długosz, śpiewano ją przed bitwą pod Grunwaldem, a w późniejszych czasach między innymi w bitwie pod Warną. Od tej chwili pieśni religijne zaczęły się łączyć z pieśniami wojskowymi, a Bogurodzica  stała się symbolem jedności religijno-patriotycznej.

Boże, coś Polskę – pieśń ta również konkurowała z Mazurkiem Dąbrowskiego o uznanie za hymn państwowy. Autor tekstu pieśni Boże coś Polskę jest nieznany. Z pewnością jest to kompilacja pierwszych strof hymnu Alojzego Felińskiego z dwiema ostatnimi z „Hymnu do Boga” Antoniego Goreckiego. Nieznany autor dokonał też w tekście drobnych zmian. Podobnie jest z melodią utworu, która zapożyczona została z kilku innych. Pieśń zaczęła funkcjonować w obiegu jako pieśń konspirantów, a po klęsce powstania listopadowego stała się manifestacją uczuć patriotycznych. W zaborze rosyjskim została zakazana w 1862 roku, a rok później towarzyszyła uczestnikom powstania styczniowego. Po uzyskaniu niepodległości śpiewano już „Ojczyznę wolną pobłogosław Panie”, by w czasach okupacji hitlerowskiej oraz w PRL ponownie powrócić do nieco zmienionej wersji, w której pojawia się prośba o przywrócenie wolności Ojczyźnie: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie”.

Rota wiersz Marii Konopnickiej napisany w 1908 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Rota była kontrkandydatem Mazurka Dąbrowskiego do określenia mianem hymnu narodowego. Słowa Roty napisała Maria Konopnicka pod wpływem oburzenia w związku z prześladowaniami polskości w zaborze pruskim. Została napisana w 1908 roku w Cieszynie, a opublikowana w tym samym roku w 11 numerze „Przodowników” – pisma dla kobiet wiejskich. Muzykę do wiersza skomponował Feliks Nowowiejski. Pieśń została po raz pierwszy wykonana publicznie 15 lipca 1910  przez kilkuset chórzystów z terenów objętych zaborami w czasie uroczystości odsłonięcia pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie, zorganizowanej w rocznicę 500-lecia zwycięstwa Polski w bitwie pod Grunwaldem. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pieśń była kontrkandydatem Mazurka Dąbrowskiego do określenia mianem hymnu narodowego.

Mazurek Dąbrowskiego – powstał jako Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, funkcjonował też pod tytułem Jeszcze Polska nie zginęła. Pieśń została napisana między 16 a 19 lipca 1797 roku w miejscowości Reggio nell’Emilia (niedaleko Bolonii) w ówczesnej Republice Lombardzkiej we Włoszech. Napisał go Józef Wybicki, który w lipcu 1797 roku przyjechał do Lombardii jako współorganizator Legionów Polskich generała Jana Henryka Dąbrowskiego, powstających przy armii francuskiej Napoleona Bonaparte. Pieśń Legionów Polskich we Włoszech została napisana dla uświetnienia uroczystości pożegnania odchodzących z Reggio legionistów i tu została odśpiewana po raz pierwszy. Do dnia dzisiejszego nie jest znany autor muzyki Mazurka Dąbrowskiego. Najczęściej autorzy śpiewników i prac naukowych podają określenie „melodia ludowa”. Od 26 lutego 1927 uznano tę pieśń za oficjalny hymn państwowy Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyniki naszej pracy przedstawimy 1 marca 2017 roku podczas prezentacji na terenie ZSTE.

Andrzej Ciaptacz
ZSTE Skawina

Bibliografia:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Polskie_pie%C5%9Bni_hymniczne
https://www.youtube.com/watch?v=wrhqBLFKxUE
http://portalwiedzy.onet.pl/93681,,,,piesni_patriotyczne,haslo.html?
https://pl.wikipedia.org/wiki/Hymn_Polski
http://www.mazurekdabrowskiego.pl/historia.html
http://staropolska.pl/sredniowiecze/poezja_religijna/bogurodzica/bogurodzica.html
http://www.mazurekdabrowskiego.pl/historia.html
http://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=435